خبرگزاری حوزه | یکی از چالش‌های بنیادین در مطالعات زنان در جهان اسلام، مواجهه نسنجیده با نظریه‌ها و یافته‌های برآمده از بستر مدرنیته غربی است. امروزه گاهی دیده می‌شود که برخی تحلیل‌گران با مشاهده پدیده‌هایی در رفتار بیرونی جامعه، مفاهیمی مانند شی‌انگاری را احضار کرده و آن را نسخه‌ای عام برای تفسیر نقطه ای از وضعیت زن در زیست‌بوم ما قلمداد می‌کنند؛ بی‌آنکه متوجه یک شکاف بزرگ فلسفی باشند: آیا مسیری که ما در آن ایستاده‌ایم، اصلاً قابلیت تولید چنین فرجامی را دارد؟
مسئله در اینجا یک تفاوت سلیقه‌ای در فرهنگ یا سبک زندگی نیست؛ مسئله «نقطه آغاز شناخت انسان» است.
برای توضیح این تفاوت، می‌توان از تمثیلی دقیق در ریاضیات کمک گرفت:دو تابع با معادلات، ضرایب و متغیرهای کاملاً متمایز را در نظر بگیرید. ممکن است این دو تابع در دامنه‌ای محدود و در یک بازه خاص، رفتاری نزدیک به هم نشان دهند و حد یک متغیر به دیگری نزدیک شود یک نگاه سطحی و صورت‌گرا ممکن است این همگرایی ظاهری در برخی نقاط را به معنای وحدت ماهوی دو تابع بداند. اما حقیقت آن است که چون «متغیر بنیادین» و «ساختار درونی معادله» متفاوت است، پاسخ نقطه ما، پاسخی کاملاً متمایز خواهد بود و حرکت در این معادله، هرگز به نقطه پایانی معادله دیگر منتهی نمی‌شود.
پدیده «شی‌انگاری زن» در غرب، یک خطای عرضی یا محصول جانبی نیست؛ بلکه نتیجه ناگزیر و داده قطعی ایدئولوژی حاکم بر آن است. وقتی متغیرهای یک دستگاه فکری بر پایه «اومانیسم سکولار»، «اصالت ماده» و در امتداد آن «منطق سرمایه‌داری بازار آزاد» تعریف شود، انسان در نهایت به ابزاری برای تولید، سود، مصرف و چشم‌چرانی بازار تقلیل می‌یابد. در این سیستم، تن زن به «کالا» بدل می‌شود، چون منطق مبنایی، چیزی جز کالا و کارایی اقتصادی نمی‌شناسد. در غرب، شی‌انگاری غایت و میوه طبیعی درخت مبانی آنهاست.
اما وقتی مبنای اندیشه «اسلام» است، معادله از بیخ‌وبن دگرگون می‌شود. نقطه آغاز ما و متغیری که زن و مرد در آن تعریف می‌شوند، کرامت ذاتی و ربوبیت الهی است. بنابراین: به نظر نمی رسد از مبانی اسلام، بتوان به شی‌انگاری رسید؛ چرا که این فرایند اساساً با خاستگاه معرفتی آن در تعارض است.
اگر در سطح جامعه نمودهایی از جلوه‌گری، مصرف‌زدگی یا نگاه‌های سطحی دیده می‌شود، این نه محصول منطقی زیست‌بوم ما و نه سرانجامِ معادله اسلامی است؛ بلکه نتیجه انقطاع یا تداخل الگوهای تحمیلی بیرونی است. در منظومه قرآنی، دستگاه محاسباتی به گونه‌ای سامان یافته که زن را از مدار «دیده‌شدن صرف» خارج و در مدار «فاعلیت و رسالت الهی» قرار می‌دهد.
قرآن کریم پایه‌های نگاه به زن را در نقطه‌ای بنا می‌نهد که امکان هرگونه شی‌شدگی را می‌سوزاند:
1. کرامت ذاتی بنی‌آدم: خداوند در آیه ۷۰ سوره اسراء می‌فرماید: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ»؛ کرامت انسانی، پیش‌فرض حتمی و لایتغیر است که جنسیت بردار نیست.
2. ولایت و مسئولیت متقابل اجتماعی: در آیه ۷۱ سوره توبه تصریح می‌شود: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ»؛ زن در اینجا «شیءِ منفعل»، «موضوع حمایت محض» یا «ابزار بصری» نیست؛ زن صاحب ولایت اجتماعی و کنشگری در سرنوشت امت است.
3. استقلال در رشد معنوی و وجودی: آیه ۳۵ سوره احزاب، در ده شاخصه بنیادین سلوک (از ایمان و بندگی تا صدق و صبر)، زن و مرد را در جایگاهی مستقل و هم‌پایه مخاطب قرار می‌دهد و خط بطلانی بر بدن‌محوری و اصالت ظاهر می‌کشد.
در دل این اندیشه، سیره حضرت صدیقه طاهره، فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) عینی‌ترین سند بر رد شی‌انگاری و تبیین فاعلیت قدسی زن است:سیره حضرت زهرا (س) تلفیقی از والاترین مراتب معنوی، اصالت نهاد خانواده و حضور سیاسیِ بیدارگر است. زنی که در خطبه فدکیه با ژرف‌ترین براهین توحیدی و تاریخی وارد کارزار دفاع از حق و ولایت می‌شود، در اوج فاعلیت آگاهانه است.
حتی آن حدیث مشهور حضرت که می‌فرماید: «خَیْرٌ لِلنِّسَاءِ أَنْ لَا یَرَیْنَ الرِّجَالَ وَلَا یَرَاهُنَّ الرِّجَالُ»، در حقیقت مرزبندی قطعی با نگاه شی‌انگارانه است. این روایت، انزوای زن از میدان حق و اندیشه نیست؛ بلکه سلب هویت ابزاری از زن در مناسبات نامحرمانه و صیانت از حریم والای انسانی اوست تا نگاه‌ها از «جسم و تنِ زن» به «اندیشه و جایگاه قدسی او» متوجه شود.
زن با این منطق، «مصرف‌کننده» یا «کالای مصرفی» نیست؛ بلکه حامل «منطق مراقبت الهی» است:همان‌گونه که قرآن در آیه ۶ سوره تحریم می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا»، زن در کانون صیانت، تربیت و ساختن پیوندها می‌نشیند. او رابطه را نه مصرف، بلکه غنی می‌کند؛ انسان را نه ابزار، بلکه زمینه تعالی می‌بیند و با نقشی تمدن‌ساز در ساختار خانواده و جامعه امتداد می‌یابد.
تقلیل مسائل زن در جامعه ما به واژگان برآمده از بحران‌های انسان غربی، ناشی از کم‌توجهی به عمق مبانی معرفتی اسلام است. شی‌انگاری میوه درختی است که ریشه در سرمایه‌داری و ماتریالیسم دارد؛ اما درختی که ریشه در توحید و مکتب اهل‌بیت (ع) دارد، ثمره‌اش جز «احیای کرامت و فاعلیت انسان» نخواهد بود.
میان «آنچه یک مکتب تولید و تبیین می‌کند» مبانی اصیل با «آنچه در اثر تقاطع با فرهنگ‌های دیگر یا انقطاع از اصول رخ می‌دهد» آسیب‌های میدانی تفاوت ماهوی وجود دارد. شی‌انگاری در اسلام یک «خطای رفتاری و انحراف» از مسیر است، نه محصول طبیعی ایدئولوژی دینی.
پاسخ نقطه ما با غرب متفاوت است، زیرا متغیرهای ما بر کرامت و عبودیت استوارند. زن مسلمان فاطمی نه برای صرفاً دیده‌شدن، مصرف‌شدن یا کالا انگاشته‌شدن، بلکه برای کنشگری مؤمنانه، دانایی و ساختن جامعه‌ای توحیدی در جهان حضور دارد.
زهرا اردبیلی کرامه
نظر شما